Kendi hayatını ve emeğini sorgulamayı bırakan insan, başkasının sunduğu ilk yüzeysel etiketi kendi gerçeği sanır.
Hayat, insanı beklenmedik krizlerin ve belirsizliklerin içine attığında sergilediğimiz tavır, kaderimizi belirler. Bu kırılma anlarında insanlar temelde iki zıt kutupta toplanır: Proaktif ve Pro-pasif modeller. (Elbette kaosu fırsata çevirip bambaşka bir yöne evrilen BIF / Kırılma tipleri de vardır ama konumuz bugün onlar değil.)
Asıl mesele, kriz kapıyı çaldığında nasıl davrandığımızdır.
Koğuştaki İki Adam
Proaktif insanı yaka paça tutup bir hapishaneye götürdüklerini düşünün. Bu adam yol boyunca susmaz. "Siz kimsiniz, beni nereye götürüyorsunuz, ne hakkınız var?" diyerek sürekli itiraz eder ve süreci sorgular. Demir kapı üzerine kapandığında bile durmaz. Koğuşa atıldığı ilk dakika etrafı kolaçan etmeye başlar; bacayı kontrol eder, pencereleri yoklar ve "Buradan nasıl kurtulabilirim?" diye kaçış planları yapar. Kriz onun için çözülmeyi bekleyen bir problemdir.
Pro-pasif insanı ise aynı şekilde tutup bir kodese atarlar. Ne yol boyunca tek bir soru sorar ne de neden orada olduğunu sorgular. Hücrenin ortasına oturur ve başlar beklemeye: "Acaba beni buradan kim gelip kurtaracak? Bekleyelim bakalım, görelim, biraz sabretmeliyim."
Şöyle bir köşeden dönüp baktığımızda, bu ikinci şık bizim halkımıza ne kadar da benziyor, değil mi? Kendi kaderinin öznesi olmak yerine, dışarıdan gelecek bir kurtarıcıyı beklemeyi "sabır" ve "olgunluk" sanan derin bir toplumsal atalet hali...
Sorgulamanın Ölümü ve Sahte Farkındalık Pro-pasif insanın o "bekleyelim görelim" tavrının temelinde, zihinsel tembellik ve sorgulama yetisinin felç olması yatar. Thomas Cathcart ve Daniel Klein’ın Platon Bir Gün Kolunda Bir Ornitorenkle Bara Girer kitabındaki o meşhur fıkra, sorgulamadan kabul etmenin insanı nasıl trajikomik bir "sahte farkındalığa" sürüklediğini kara mizahla özetler:
Barda tek başına oturan adamın yanına bir kadın yaklaşır ve "Siz gerçek bir kovboy musunuz?" diye sorar.
Adam gururla yanıtlar: "Evet. Yıllarca çit tamir ettim, sürü güttüm, silah taşıdım."
Kadın gülümseyince bu kez adam sorar: "Peki ya siz nesiniz?"
Kadın kendinden emin cevap verir: "Ben lezbiyenim. Sabah akşam, her yerde sadece kadınları düşünürüm."
Kadın gittikten az sonra bara giren bir çift adamın yanına yaklaşır: "Siz gerçek bir kovboy musunuz?"
Adam kadehine boş gözlerle bakar ve iç çekerek yanıtlar: "Valla ben de öyle sanıyordum ama meğer lezbiyenmişim, bugün anladım."
Kovboyun yaşadığı şey bir aydınlanma değil, tam bir zihinsel teslimiyettir. Kendi hayatını ve emeğini sorgulamayı bırakan insan, başkasının sunduğu ilk yüzeysel etiketi kendi gerçeği sanır.
Bu kör kabullenişin bir adım ötesi ise sistemin içinde konfor aramaktır.
Darağacına çıkarılan iki mahkûmu düşünün. Cellat son isteklerini sorduğunda birinci mahkûm, "Bu yargılama adil değil, düzeninizi reddediyorum!" diye haykırır ve infaz edilir. Sıra ikinciye geldiğinde mahkûm boynundaki ilmiğe bakar ve gülümseyerek sorar: "Mümkünse ipi biraz gevşetebilir misiniz, nefes almakta zorlanıyorum da... Malum, sağlık her şeyden önemli."
İşte pro-pasif zihniyetin özeti budur. İdam sehpasına çıkarıldığını sorgulamak yerine, o ölümcül düzenin içinde "nefes alma konforunu" iyileştirmeye çalışmak. Gerçek farkındalık ipi boyundan atmaktır; sahte farkındalık ise ipin sıkılığını tartışmaktır.
Hayatın kodesine atıldığımızda önümüzde iki seçenek var. Ya kovboy gibi bize dayatılan saçma tanımları "aydınlanma" sanıp boynumuzdaki ilmiğin konforunu tartışacağız ya da proaktif insan gibi duvarları yoklayıp kendi çıkış yolumuzu kazacağız. Çünkü tarih, köşesinde oturup kurtarıcı bekleyenleri değil; kodesin duvarına ilk kazmayı vuranları yazar.
Vesselam!
Mor salkımlı Bahçemde sakladığım aforizmalardan;
“Din ilahi bir bilgi, felsefe beşeri bir bilimdir”,
“Dinin yolu iman, felsefenin yolu akıldır”
“Peygamberlerin bilgisi vahiy, filozofların bilgisi mantık ve ispattır”.
El Kindi.