Milli Mücadele’nin temellerinin atıldığı Erzurum Kongre Binası, bir asrı aşan süreçte kongreye, eğitime ve mesleki öğretime ev sahipliği yaptı.
Birinci Dünya Savaşı bitmiş, Osmanlı İmparatorluğu mağlup sayılarak işgal edilmiş, azınlıklar ülkenin her tarafında akla hayale gelmeyen kötülükleri yaptıkları sırada Erzurum’dan yükselen bir ses “Vatan bir bütündür, asla parçalanamaz” demek suretiyle milli mücadeleyi başlatmıştır.
Albayrak Gazetesi 1919-1920 yıllarında her sayısında “Vilayat-ı sitte Ermenistan olamaz” başlığıyla çıkarken, 23 Temmuz 1919’da Erzurum Kongresi Mustafa Kemal başkanlığında toplanmış ve Cumhuriyete giden yolun temelleri bu binada atılmıştır.
1920 yılında bina Erzurum Sultanisine ev sahipliği yaparak eğitim ve öğretime kucak açmış, akabinde “Gazi İlk Mektebi” açılmıştı. Bina 1924 yılında yanınca bugünkü bina 1924-1925 yılında inşa edilerek yepyeni bir okul haline getirildi. Gazi İlkokulu 1939 yılına kadar binayı kullanmış, sınıflarında tezek yakılarak ısıtılmış, çocuklar bahçesinde oyun oynamış, tiyatro salonunda temsiller sergilemişlerdir.
1939 yılında rahmetli Tahsin Leylioğlu yönetiminde binada “dülgerlik, duvarcılık, sıhhi tesisat şubelerinden oluşan Yapı Usta Okulu açılmıştı. Bunun yanında Akşam Kız Sanat Okulu aynı yıl ve aynı binada faaliyete başlamıştır. Artık bina içinde ve çevresinde genç usta adaylarının çekiç, tokmak sesleri etrafta yankılanır olmuştur. Usta okulu kuruluşunda öğrenim süresi üç yıldı. Öğrenciler bu süre zarfında bütün hünerlerini sergileyerek binayı onarmış, tamir etmiş ve güzelleştirmişlerdir. 1942 yılında ilk mezunlarını veren okul 1945 yılında öğrenim süresi 5 yıla çıkarılarak Enstitü yapılmıştır.
İkinci Dünya Savaşı henüz bitmiştir. Sınıflar soğuktur, o yıl okula 120 yatılı öğrenci alınır. Öğrenciler arasında “Emirhan Emirkahyagil” adlı Sivaslı bir öğrencide vardır. Emirhan Hocanın ifadesiyle Kâgir Atölyesi şefi Osman Yılmaz, Hasan Çevik, Mehmet Balcı öğretmenliğini yürütmüşlerdir. Ahşap Atölyesi şefi İsmail Menderes, öğretmen ise Enver Ersoy’du.
Bu yıllarda okulda Fizik, kimya, Biyolıoji, Resim, İngilizce okutulmuyorken meslek bilgileri, sağlık bilgisi, iş hukuku ve defter tutma öğretiliyordu. Öğretmenler arasında Ferhat Bey ve Zeki Gökmen, Mehmet Dağdelen, Vahap Babaoğlu, Ragıp Bey, Türk Dili Edebiyatı öğretmeni ise Şuayip Akyürek’di. Beşir Göğüşün Edebiyat kitabı ise ders kitabıydı. Ahçı Yakup Ağa, Baş Hademe ise Fevzi Efendi idi.
1950 yılında okul 120 yatılı öğrencisinden sadece 49’unu mezun edebilmiştir. Diğer yatılılar çoktan okulu terk etmişlerdir.
İlk müdürü Tahsin Leylioğlu olan okula sonra Hüseyin Akdeniz daha sonra Ethem Erkan hoca devir alarak devam etmiştir.
Bu yıllarda bina büyük oranda ahşap yapı idi.1950 sonrasında binanın bugünkü mozaikleri Ziya Özkösemen hoca tarafından planlanarak yapıldı. Bu yıllarda kalorifer yine olmayıp sınıflar sobayla ısıtılıyor, yatakhanelerde ise soba yakılmıyordu. Bu nedenle kış tatili ve yaz tatili bu dönemde bir er ay olmak üzere kullanılıyordu. Bu günkü Kongre müzesi olarak kullanılan yer ise yatılı öğrencilerin Elbise deposuydu.
Mektebin ikinci katındaki bu bölüm 1961'den sonra İsmet Ekeler, Mehmet Ali Bal tarafından yeniden düzenlenerek kongre müzesi oluşturuldu. Yine bu yıllarda elektrik olmadığından sınıflar lüks lambalar tarafından aydınlatılıyor, sadece hafta sonlarında çarşı izni veriliyordu. Öğrenciler diğer tüm zamanlarını okul içinde geçiyordu. Bu yıllarda Sakıp Hatunoğlu Malzemeliğe, Hamit Bey idari işlere, Faik Bektöre Resim öğretmenliğine bakıyordu. Öğrenciler okul içinde askeri postal giyiyor, atölyede iş elbisesi giyerken hafta sonu çarşıya çıkarken, Beykoz kundura, Sümerbank’ın Lacivert elbisesi ve Lacivert şapkayla dışarı çıkıyorlardı. Şapkanın etrafında her okulu temsilen şeritler bulunuyordu. Ticaret lisesinin kırmızı, Meslek lisesinin yeşil, lisenin şeritleri sarı renkli idi. Şapka geleneği 1975 yılına kadar devam etti. Bakanlığın aldığı kararla kaldırıldı.
1953-54 öğretim yılında okul bünyesinde Yapı İnşaat Tekniker Okulu da kurulmuş okul 1970’lere kadar onlarca tekniker yetiştirmiştir.
1960’lar sonra okul isim değiştirmiş Yapı Sanat Endüstri Meslek Lisesi adını almış ilerleyen yıllar İsmi yeniden değiştirilerek Atatürk Endüstri Meslek Lisesi olmuştur. Okulun bahçesinde ilave olarak bir pansiyon binası ilave edilmiş, bina kaloriferleri yapılarak modern hale getirilmiştir.
1989 yılında Erzurum Fen Lisesi binada eğitim ve öğretim faaliyetlerine başlamış 1998 yılına kadar binayı kullanmıştır. Bu yıldan sonra binanın yeni konukları olmuş, Güzel Sanatlar ve Spor lisesi binada eğitim ve öğretim faaliyetlerine başlamışlar bu arada bahçe düzenlenmesi yapılmıştır. Bu okullarda kendi binalarına çıkınca bina boş kalmıştır.
Bugün Kongre binası milli saraylar kapsamına alınmış ve gerekli çalışmalar yapılarak Milli Mücadele konulu tematik “interaktif müzesi” yapılma yönünde çalışmalar sonucu müzeye çevrildi.
Sonuç olarak 2025 yılında yapılan bazı tetkikler sonucu binanın çürüdüğü gerekli çalışmaların yapılacağı gibi ifadelerle misafirlere kapılar kapatıldı. Umarım bu iş uzamadan tez zamanda çözülür ve yeniden insanların gezip dolaşacağı bir müze haline döner.
